Organizacja i forma wypowiedzi

Jedną z najważniejszych kwestii mających znaczenie dla punktacji matury ustnej z języka polskiego jest organizacja wypowiedzi, czyli jej odpowiednie uporządkowanie i nadanie należytej struktury. Dzięki temu przemowa ucznia staje się czytelna i całościowo spójna, co pozwala uzyskać przychylność komisji egzaminacyjnej. Jaką wobec tego formę powinna mieć wypowiedź? O tym mówi poniższy artykuł.

Dlaczego możesz ufać moim poradom? Ponieważ jestem copywriterem. Nie wiesz, czym jest copywriting? Sprawdź na moim blogu.

Wylosowawszy pytanie i przeczytawszy polecenie, uczeń rozpoczyna przygotowywanie swojej wypowiedzi. W tym celu dzieli ją na cztery podstawowe części, a mianowicie:

1. Wstęp (określenie problemu)
2. Teza (hipoteza)
3. Argumentacja (rozwinięcie)
4. Wnioski (zakończenie)

Wstęp (określenie problemu)

Wstęp powinien być krótki i stanowić wprowadzenie do tematu zasygnalizowanego w poleceniu. Najlepiej, aby w sposób jak najbardziej ogólny odnosił się do zadanego problemu i pozwalał nakierować komisję na to, o czym uczeń zamierza mówić. We wstępie rezygnuje się z konkretów na rzecz generalnych stwierdzeń dotyczących polecenia. Dla przykładu, jeżeli wylosowane zadanie wskazuje, aby na podstawie dołączonego fragmentu „Wesela” przeanalizować, w jaki sposób ukazana jest inteligencja, powinno się zacząć od definicji inteligencji oraz jej roli w społeczeństwie. Z kolei jeśli polecenie mówi, żeby na bazie tekstu zdiagnozować wpływ języka angielskiego na współczesną polszczyznę, dobrą taktyką rozpoczęcia może być podkreślenie, iż język polski ulega ciągłym modyfikacjom z uwagi na zmiany cywilizacyjne, społeczne i kulturowe, czego dowodem są coraz częściej obecne w nim anglicyzmy. Analogicznie postępujemy w innych przypadkach.

Wstęp:

  • krótkie wprowadzenie do tematu;
  • ogólna charakterystyka problemu;
  • pobieżne zarysowanie kwestii, które uczeń zamierza rozwinąć.

Teza (hipoteza)

Teza i hipoteza to główne twierdzenie, które następnie będziemy chcieli udowodnić. Musi ona odnosić się do tematu i w konkretny sposób mówić, jakie jest założenie maturzysty i w którym kierunku będzie zmierzać jego wywód. Należy pamiętać, aby teza była wyrazista, czytelna i jasna, ponieważ tylko wówczas da się ją obronić za pomocą argumentów. Ma ona decydujące znaczenie dla całej wypowiedzi, ponieważ niejako ją „ustawia” i ukierunkowuje. Przytaczane następnie przez maturzystę argumenty powinny ją potwierdzać. Trzymając się przykładu ze wspomnianym „Weselem” i sposobem ukazania inteligencji w dziele Wyspiańskiego, można postawić następującą tezę: obraz inteligencji w „Weselu” jest krytyczny, a jej przedstawiciele to w dużej mierze bohaterowie negatywni. Taką tezę da się następnie poprzeć argumentami nie tylko z „Wesela”, ale również z innych dzieł, jak np. „Ludzie bezdomni” czy „Granica”.

Teza:

  • główne założenie wystąpienia, które następnie należy obronić za pomocą argumentów;
  • skonkretyzowane twierdzenie, które ukierunkowuje wypowiedź;
  • twierdzenie, które należy poprzeć za pomocą argumentów.

Argumenty (rozwinięcie wypowiedzi)

Rozwinięcie to z całą pewnością najobszerniejsza i najbardziej wymagająca część matury ustnej z języka polskiego. Mając przygotowaną tezę, należy wybrać argumenty, które będą dowodziły jej prawdziwości. Argumenty trzeba odnaleźć w wylosowanym tekście kultury, zaś z zasobów własnej wiedzy przywołać inne przykłady odpowiadające tezie. Stanowią one je rozwinięcie i są pogłębieniem problemu zasygnalizowanego w poleceniu. Trzymając się przykładu ze sposobem ujęcia inteligencji w „Weselu” i nawiązując do tezy mówiącej, że jej obraz jej negatywny, jako argumenty można przywołać postawy poszczególnych bohaterów świadczące o ich nieodpowiedzialności i o tym, że nie potrafią wywiązać się ze swojej roli społecznej jako inteligentów. W tym kontekście należy przypomnieć egoistyczne i dekadenckie zachowanie Dziennikarza czy wskazać Poetę, który nie umie przewodzić narodowi i wziąć spraw w swoje ręce. Kolejne argumenty mogą dotyczyć warszawskich lekarzy z „Ludzi bezdomnych”, którzy jako inteligencja nie dbali o los narodu albo Zenona Ziembiewicza z „Granicy”, który pomimo wykształcenia i wysokich stanowisk był człowiekiem niemoralnym.

Argumenty (rozwinięcie):

  • przykłady, które potwierdzają tezę;
  • pogłębiona analiza dzieł w kontekście tematu i polecenia;
  • najbardziej obszerna i najdłuższa część matury ustnej z języka polskiego.

Wnioski (podsumowanie, zakończenie)

Zakończenie wypowiedzi powinno być krótkim, logicznym podsumowaniem i swego rodzaju syntezą tego, co przedstawił uczeń. Wyprowadzone wnioski powinny być uniwersalne i odnosić się do tematu oraz polecenia. Warto również porównać przeanalizowane dzieła bądź wątki i pokazać podobieństwa oraz różnice między nimi. W zakończeniu może się pojawić także pytanie retoryczne bądź zachęta do podjęcia dalszych rozważań. Powracając do przykładu z „Wesela” i ukazanej w nim inteligencji, we wnioskach można stwierdzić, że jej przedstawiciele źle wywiązują się ze swojej roli, nie wypełniają pokładanych w nich oczekiwań, są egoistyczni i nie troszczą się o dobro narodu. Następnie można stwierdzić, że inteligencji takie postawy nie przystoją i dodatkowo mogą prowadzić do problemów całego narodu, którego głową i mózgiem powinna być właśnie inteligencja.

Wnioski (podsumowanie, zakończenie):

  • krótka synteza całej wypowiedzi;
  • porównanie dzieł lub wątków w kontekście tematu;
  • potwierdzenie tezy.